Niedożywienie – objawy, przyczyny i leczenie niedożywienia

Wiele chorób jest skutkiem nieprawidłowego żywienia lub przyczynia się do niego. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się osoby starsze. Według badań w Polsce niedostateczny stopień odżywienia dotyczy ok. 40% kobiet i 30% mężczyzn w wieku powyżej 75 lat (badanie WOBASZ-SENIOR). Dowiedz się, jak rozpoznać niedożywienie.

Spis treści:

  1. Co to jest niedożywienie?
  2. Jakie są przyczyny nieodżywienia?
  3. Jakie są objawy niedożywienia?
  4. Jak diagnozuje się niedożywienie?
  5. Jak leczyć niedożywienie?
  6. Przyczyny, objawy i leczenie niedożywienia – podsumowanie

Co to jest niedożywienie?

Niedożywienie według European Society for Clinical Nutrition and Metabolism (ESPEN) to „stan wynikający z braku wchłaniania lub braku spożywania substancji żywieniowych, prowadzący do zmiany składu ciała, upośledzenia fizycznej i mentalnej funkcji organizmu oraz wpływający niekorzystnie na wynik leczenia choroby podstawowej”. Rozróżnia się niedożywienie niewielkiego stopnia lub niedożywienie ciężkie (wyniszczenie).

Wyróżnia się 3 typy niedożywienia:

  • niedożywienie typu marasmus (białkowo-kaloryczne) – jest spowodowane przyjmowaniem niewystarczającej ilości białka i energii. Występuje przy długotrwałym głodzeniu (m.in. u pacjentów z anoreksją), urazach oraz stanach pooperacyjnych;
  • niedożywienie typu kwashiorkor (białkowe) – występuje najczęściej u pacjentów z otyłością* w przebiegu ostrej choroby, w następstwie ciężkiego urazu, wypadku lub nagłej operacji (dużego katabolizmu).;
  • niedożywienie typu mieszanego – jest połączeniem nieodżywienia typu marasmus i kwashiorkor. Występuje m.in. u osób z ciężką postacią choroby Leśniowskiego–Crohna, po urazach wielonarządowych i niedostarczających składników odżywczych przez ≥ 7 dni od wstrzymania przyjmowania pokarmów drogą doustną.

*Pacjent z chorobą otyłościową wbrew pozorom jest pacjentem z podwyższonym ryzykiem niedożywienia. W powyższych sytuacjach pacjent zużywać będzie białko zawarte w mięśniach (których ma mniej niż osoby o prawidłowej masie ciała), a nie z tkanki tłuszczowej, której ma za dużo.

Jakie są przyczyny nieodżywienia?

Najczęstszymi przyczynami niedożywienia są:

  • niedostateczna podaż składników odżywczych (spowodowana najczęściej brakiem łaknienia wynikającego z choroby przewlekłej),
  • zwiększona utrata substancji odżywczych (spowodowana zaburzeniami wchłaniania, trawienia, przetokami lub biegunką),
  • zwiększone zapotrzebowanie na składniki odżywcze (spowodowane chorobą i jednoczesnym hiperkatabolizmem).

Niedożywienie najczęściej występuje:

  • u chorych na choroby przewlekłe,
  • u osób nieprzyjmujących pożywienia dłużej niż 3 dni,
  • u osób przyjmujących pożywienie w ilości mniejszej niż 50% zapotrzebowania dłużej niż 10 dni,
  • u chorych pozostający w trakcie płynoterapii dłużej niż 7 dni,
  • u osób w wieku > 70 lat,
  • u osób o niskim statusie socjoekonomicznym (spożywający produkty niskiej jakości i ubogie w składniki odżywcze).

>> Sprawdź też: Ból brzucha – skąd się bierze?

Jakie są objawy niedożywienia?

Objawy w zależności od rodzaju nieodżywienia mogę być różne.

Głównymi objawami niedożywia organizmu typu marasmus są spadek masy ciała, ubytek masy mięśniowej, osłabienie, niedokrwistość, jak również pogorszenie funkcji wszystkich narządów i układów (w tym objawy psychiczne). Najczęściej dotyczy osób chorych przewlekle, którzy sami zauważają postępujące zmiany (chudnięcie, brak apetytu, ubytek sił).

W typie kwashiorkor rozwój niedożywienia postępuje szybko, a zły stan pogłębia się gwałtownie. Cechą charakterystyczną jest spadek stężenia białek i albumin. Mogą wystąpić obrzęki (możliwy wzrost masy ciała), wodobrzusze, hepatomegalia, zmiany skórne.

W niedożywieniu typu mieszanego następuje poważna, długotrwała, niezamierzona i postępująca utrata masy ciała prowadząca do wyniszczenia. Cechuje się niskimi stężeniami albuminy i prealbuminy w osoczu, upośledzeniem odporności, zaburzeniem wodno-elektrolitowym oraz nasilonym stanem zapalnym.

pakiet anemii rozszerzony

Jak diagnozuje się niedożywienie?

Kryteria rozpoznania niedożywienia GLIM 2018 (Global Leadership Conversation: Addressing Malnutrition) obejmują: badanie przesiewowe, ocenę (fenotypową i etiologiczną), rozpoznanie, jak również stopnia zaawansowania.

niedożywienie infografika

Przy przyjęciu na oddział szpitalny powinno wykonywać się – według wytycznych ESPEN – przesiewową ocenę stanu odżywienia (SGA lub  NRS 2002). Uzupełnia się ją wykonując badania laboratoryjne takie jak albumina, prealbumina, transferryna i stężenie fosforanów.

morfologia

Kryteria fenotypowe obejmują niezamierzoną utratę masy ciała, niski wskaźnik BMI oraz zmniejszenie masy mięśniowej (oceniane przy użyciu oceny składu ciała np. bioimpedencja elektryczna).

Kryteria etiologiczne to zmniejszenie podaży i/lub wchłaniania, obciążenie chorobą i/lub stan zapalny (wynikający z ostrej lub przewlekłej choroby lub urazu).

Rozpoznanie niedożywienia następuje, jeśli stwierdza się którekolwiek z powyższych kryteriów (co najmniej 1 fenotypowe i 1 etiologiczne). Następnie ustala się stopnień ciężkości niedożywienia.

pakiet wątrobowy baner

Jak leczyć niedożywienie?

Niedożywienie wymaga leczenia w postaci kompleksowego leczenia choroby przewlekłej z uwzględnieniem leczenia żywieniowego. Postępowanie przy niedożywieniu lub ryzyku jego wystąpienia zależy od stanu zdrowia i obejmuje żywienie dojelitowe (drogą przewodu pokarmowego) lub pozajelitowe (drogą dożylną).

Żywienie doustne pacjentów niedożywionych w zależności od sytuacji klinicznej może odbywać się poprzez:

  • zwiększenie gęstości odżywczej posiłków,
  • wzbogacanie pokarmu przemysłowymi dietami cząstkowymi zawierającymi jeden składnik odżywczy,
  • włączenie żywności specjalnego przeznaczenia medycznego,
  • żywienie przez zgłębnik,
  • specjalnie wytworzoną przetokę odżywczą.

>> Dowiedz się więcej: Żywienie osób starszych

Przyczyny, objawy i leczenie niedożywienia – podsumowanie

W grupie ryzyka nieodżywienia są osoby starsze, z niskim wskaźnikiem BMI oraz z chorobą otyłościową. Diagnozuje się je m.in. na podstawie wywiadu zdrowotno-żywieniowego, badań przesiewowych, wyników badań laboratoryjnych oraz analizy składu ciała. Niedożywienie wymaga ustalenia przyczyny oraz specjalnego postępowania dietetycznego pod nadzorem lekarskim.


Bibliografia

  1. Waśkiewicz A., Synowska E., Broda G.: Ocena stanu zdrowia i odżywienia osób w wieku powyżej 75 lat w populacji polskiej. Badanie WOBASZ-SENIOR. Bromat. Chem. Toksykol., 2012; 3: 614–618
  2. Wojszel Z.B.: Niedożywienie i dylematy leczenia żywieniowego w geriatrii. Postępy Nauk Medycznych, 2011; 8: 649–657
  3. Kondrup J., Allison S.P., Elia M. i wsp: ESPEN guidelines for nutritional screening. Clin. Nutr., 2003; 22: 415–421
  4. Niedożywienie i ocena stanu odżywienia pacjenta | Dieta i ruch – mp.pl
  5. Niedożywienie – rozpoznanie i postępowanie w ramach praktyki lekarza rodzinnego – Praktyka kliniczna – Medycyna Rodzinna – Medycyna Praktyczna dla lekarzy (mp.pl)
  6. Lochs H., Allison S.P., Meier R i wsp: Introductory to the ESPEN guidelines on enteral nutrition: terminology, definitions and general topics. Clin. Nutr., 2006; 25: 180–186
  7. GLIM_criteria.pdf (espen.org)
Jagoda Matusiak
Jagoda Matusiak
Absolwentka Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego (dietetyka), Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (tłumaczenia) oraz Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu (zarządzanie); członek Polskiego Towarzystwa Dietetyki; prowadzi prywatny gabinet dietetyczny w okolicach Leszna.

Social

80,323FaniLubię
1,373ObserwującyObserwuj
16,812SubskrybującySubskrybuj
akcja profilaktyczna 22-23.06 sobota-niedziela

Przeczytaj też