Dieta i zalecenia żywieniowe w zespole jelita drażliwego (IBS) 

Spis treści:

  1. Czym jest zespół jelita drażliwego?
  2. Dieta w chorobie zespołu jelita drażliwego 
  3. Zalecenia dietetyczne w zespole jelita drażliwego 
  4. Przykładowy jadłospis w zespole jelita drażliwego

Czym jest zespół jelita drażliwego? 

Zespół jelita drażliwego, inaczej zwany IBS (irritable bowel syndrome), to zaburzenie czynnościowe jelita cienkiego i jelita grubego. Objawia się ono dyskomfortem lub bólem brzucha oraz zaburzeniami rytmu wypróżnień. Przy czym objawy te nie są uwarunkowane zmianami organicznymi czy biochemicznymi. 

>> Jak zdiagnozować zespół jelita drażliwego, jakie badania wykonać? Sprawdź w artykule: Zespół jelita drażliwego – objawy, diagnostyka, leczenie

Dieta w chorobie zespołu jelita drażliwego 

W zespole jelita drażliwego nie ma jednolitych zaleceń dietetycznych dla wszystkich chorych. Przebieg IBS jest przewlekły. W zależności od dominującego objawu może występować postać biegunkowa, postać mieszana lub zaparciowa.  

Leczenie obejmuje odpowiednie postępowanie dietetyczne, dostosowane do potrzeb pacjenta oraz leczenie wspomagające farmakologiczne. Niestety, u większości chorych objawy nawracają, co znaczy, że rokowania co do całkowitego wyleczenia są niepomyślne. 

Na początku należy ocenić dotychczasowy sposób żywienia chorego z zespołem jelita drażliwego. Trzeba ustalić: 

  • regularność spożywanych posiłków, 
  • ilość spożywanych posiłków, 
  • rodzaj najczęściej spożywanych produktów spożywczych, potraw i napojów 
  • sposoby przygotowania potraw, rodzaje technik (gotowanie, pieczenie, smażenie, grillowanie itd.), 
  • spożywanie kawy, 
  • spożywanie napojów alkoholowych, 
  • aktywność fizyczną. 

Kolejnym krokiem jest przygotowanie przez pacjenta kalendarzyka żywieniowego, który powinien zawierać: 

  • porę pobudki
  • godziny spożycia poszczególnych posiłków – dokładne wyszczególnienie rodzaju i wielkości spożytych pokarmów i wypitych napojów, jaki był czas posiłku i w jakiej atmosferze był spożywany, 
  • notatki na temat samopoczucia pacjenta po spożyciu każdego posiłku – czy występowały dolegliwości, a jeśli tak, to jakie. 

Analiza informacji będzie pomocna w identyfikacji produktów pokarmowych wywołujących i nasilających objawy u chorego.

pakiet zdrowe jelita

Następnym etapem jest eliminacja nieprawidłowych nawyków żywieniowych oraz wprowadzenie do diety pacjenta zindywidualizowanych zaleceń żywieniowych. Uwzględniamy objawy chorobowe oraz zwyczaje żywieniowe. 

W pierwszym etapie eliminujemy z diety pacjenta produkty, które nasilały dolegliwości ze strony zespołu jelita drażliwego. W przypadku, gdy takie postępowanie nie przynosi efektu, stosujemy dietę lekkostrawną: 

  • chude mięso, 
  • ryż, 
  • niektóre owoce i warzywa. 

Następnie powoli rozszerzamy dietę o kolejne produkty, w odstępach czasowych, co kilka dni. 

Chory notuje każde kolejno wprowadzane produkty oraz zapisuje, czy wystąpiły w tym czasie jakieś dolegliwości. Postępowanie to prowadzi do identyfikacji produktów spożywczych, które przyczyniają się do zaostrzenia objawów IBS. Wykluczenie ich z diety pozwala na zmniejszenie nasilenia dolegliwości u części pacjentów. 

Ze względu na duży dyskomfort codziennego życia z zespołem jelita nadwrażliwego, znaczna część pacjentów eliminuje z diety niektóre produkty, potrawy i napoje zupełnie niezależnie od rzeczywistego związku ich spożycia z nasileniem dolegliwości.  

Aby zachować różnorodność diety, należy cierpliwie analizować sposób żywienia chorych z IBS i stopniowo wprowadzać kolejne produkty. To pozwoli nam na wyeliminowanie tych produktów, które najbardziej nasilają objawy choroby u danego pacjenta. 

Wprowadzając prawidłową dietę, należy pamiętać o: 

  • odpowiedniej objętości posiłków, 
  • jaka jest gęstość energetyczna posiłku w krótkim czasie, 
  • zapobieganiu kompulsywnemu jedzeniu, które prowadzi do zwiększenia objętości treści pokarmowej w jelitach, 
  • dostarczeniu dużej ilości makroskładników do organizmu, które w krótkim czasie prowadzi do: 
    • zaburzeń trawienia i wchłaniania, 
    • nadmiernej fermentacji resztek pokarmowych w okrężnicy, 
    • występowania wzdęć oraz bólu, 
  • ocenie, czy w diecie występują produkty sprzyjające powstawaniu wzdęć. 

>> Sprawdź też: Ból brzucha – przyczyny, lokalizacje, diagnostyka (alablaboratoria.pl)

Czego nie jeść w zespole jelita drażliwego? 

W zespole jelita wrażliwego powinniśmy unikać: 

1) produktów wzdymających – cebula, czosnek, kapusta, kalafior, brokuł, brukselka, kukurydza, rośliny strączkowe, papryka, orzechy, suszone śliwki, słodycze, napoje gazowane; 

2) innymi produktami dającymi częste objawy w zespole jelita drażliwego są – produkty mleczne, produkty pszenne, jaja, owoce cytrusowe, drożdże, ostre przyprawy, produkty wysoko przetworzone jak pizza, typu fast food; 

3) substancji słodzących, które są stosowane w napojach, gumach do żucia oraz słodyczach. Polialkohole – sorbitol, ksylitol i mannitol oraz fruktoza – spożywane w dużych ilościach, mogą spowodować biegunki. Należy ograniczyć spożywanie produktów je zawierających; 

4) kawy i alkoholu, które w zespole jelita drażliwego są często źle tolerowane. Należy ograniczyć picie kawy i produktów alkoholowych w chorobie IBS, a w przypadku zwiększonych dolegliwości całkowicie je wyeliminować z diety; 

5) błonnika pokarmowego – w dużych ilościach błonnik pokarmowy może prowadzić do biegunek, dlatego należy obserwować jego podaż wraz z dietą u chorych ze skłonnością do występowania biegunki. 

Mleko i jego przetwory jest często eliminowane z diety przez chorych. Wynika to z kojarzenia nietolerancji laktozy z dolegliwościami w IBS. Często takie postępowanie prowadzi do niewystarczającej podaży wapnia w diecie i zmniejsza urozmaicenie spożywanych produktów.  

Badania nie wykazały, aby nietolerancja laktozy występowała częściej u chorych na zespół jelita nadwrażliwego niż u osób niedotkniętych tym schorzeniem. Trzeba nadmienić, że objawy w nietolerancji laktozy i IBS są podobne. Nie należy eliminować mleka i produktów mlecznych u osób z IBS, należy się obserwować. Można zastosować żywność o zmniejszonej zawartości laktozy, czyli fermentowane produkty mleczne.  

Produkty wskazane w diecie IBS (irritable bowel syndrome) 

Jeżeli pomimo przestrzegania ogólnych zasad stylu życia i modyfikacji żywienia według indywidualnej tolerancji objawy IBS utrzymują się, należy rozważyć wprowadzenie diety eliminacyjnej.  

Dalsze postępowanie dietetyczne często obejmuje zastosowanie diety o niskiej zawartości FODMAP czyli z wyeliminowaniem fermentujących oligosacharydów, disacharydów, monosacharydów i polioli.  

Związki te mogą nasilać objawy zespołu jelita nadwrażliwego poprzez zwiększenie ilości płynu w jelicie cienkim, nadmierną fermentację, przyspieszenie pasażu jelitowego i zwiększenie wydzielania gazów.  

Dieta low-FODMAP powinna być prowadzona pod opieką specjalisty, przez okres nie dłuższy niż około 4-6 tygodni, ponieważ zakłada duże restrykcje dietetyczne niekorzystnie wpływa na skład mikroflory jelit.  

Dieta low-FODMAP zakłada 3 etapy:  

  • Etap 1 całkowitej eliminacji produktów o wysokiej zawartości FODMAP,  
  • Etap 2 stopniowego rozszerzania diety o produkty FODMAP. 
  • Etap 3 wprowadzany na końcu, zakładający wykluczenie jedynie tych produktów FODMAP, po których w organizmie pacjenta wciąż utrzymywały się dolegliwości z etapu 2. 

Dieta low-FODMAP może pomóc zmniejszyć lub wyeliminować objawy od strony układu pokarmowego. Może przyczynić się do poprawy jakości życia poprzez zmniejszenie uczucia wzdęcia i dyskomfortu, poprawę rytmu wypróżnień.  

Nie dzieje się tak jednak u każdego chorego. Pomaga ona około 70% pacjentów z IBS. Wpływ na obniżenie skuteczności tej diety ma między innymi nieuważne jej przestrzeganie w 1 etapie, dlatego powinna być prowadzona pod okiem specjalisty. 

U pacjentów z IBS nie rekomenduje się natomiast wprowadzania innych nieuzasadnionych klinicznie diet eliminacyjnych, np. bezglutenowej czy bezlaktozowej. Każda restrykcyjna dieta eliminacyjna może skutkować wystąpieniem niedoborów pokarmowych i niedożywieniem, co ma wpływ na pogorszenie samopoczucia i ogólnego stanu zdrowia. 

Probiotykoterapia jest bardzo ważnym elementem powrotu do prawidłowej pracy jelit w zespole jelita nadwrażliwego. Polega na włączeniu suplementacji probiotykami, czyli wybranymi szczepami żywych drobnoustrojów podawanymi w odpowiednich ilościach. Wpływają one korzystnie na skład mikrobioty jelit, bo zwiększają udział „dobrych” bakterii jelitowych.  

Pacjenci z zespołem jelita nadwrażliwego często narażeni są na dysbiozę jelit, która może być jedną z przyczyn powstawania tej choroby oraz nasilenia jej objawów. Według stanowiska World Gastroenterology Organisation sugeruje się, że niektóre probiotyki (np. szczep Lactobacillus plantarum 299v) podane w odpowiedniej dawce mogą łagodzić objawy i poprawiać jakość życia osób z IBS. Rodzaj probiotyków oraz czas suplementacji powinien być ustalany indywidualnie według wskazań lekarza. Nie należy samodzielnie wdrażać suplementacji. 

SIBO test oddechowy

Zalecenia dietetyczne w zespole jelita drażliwego 

Zalecenia dietetyczne w IBS: 

  • regularne spożywanie pięciu posiłków, w stałych godzinach, niezbyt obfitych, 
  • wykluczenie z diety produktów źle tolerowanych – obserwacja indywidualnej oceny tolerancji, 
  • ograniczenie w diecie tłustych produktów spożywczych, 
  • eliminacja z diety produktów i potraw wzdymających, 
  • eliminujemy z diety substancje słodzące polialkohole i duże ilości fruktozy, 
  • ocena udziału w diecie dostarczanego błonnika pokarmowego oraz jego źródła, modyfikacja jego ilości w zależności od występujących objawów chorobowych (biegunki, zaparcia), 
  • ograniczenie lub całkowite wyeliminowanie kawy, mocnej herbaty, napoi alkoholowych, 
  • eliminacja ostrych przypraw, 
  • u osób z nietolerancją laktozy, ograniczamy jej ilość w diecie do poziomu dobrze tolerowanego przez pacjenta, 
  • eliminacja z diety napojów gazowanych, 
  • wprowadzenie aktywności fizycznej, dostosowanej do możliwości pacjenta, 
  • do picia woda niegazowana, spożywana regularnie, 
  • przygotowanie potraw to gotowanie w wodzie, przyrządzanie na parze, pieczenie w folii, duszenie bez tłuszczu lub z małym dodatkiem tłuszczu, 
  • unikamy smażenia/duszenia w głębokim tłuszczu, w panierkach, grillowania i pieczenia w sposób tradycyjny. 

Ważne, aby wprowadzanie do diety chorego nowego produktu było skrupulatnie odnotowywane. Pomoże to ustalić stopień tolerancji danego produktu spożywczego przez organizm chorego. Produkty żywieniowe wprowadzamy pojedynczo, w kilkudniowych odstępach czasu. 

>> Przeczytaj: Nietolerancja węglowodanów – przyczyny, objawy, diagnostyka (alablaboratoria.pl)

Przykładowy jadłospis w zespole jelita drażliwego 

I śniadanie 

Płatki owsiane z mlekiem migdałowym, bananem i truskawkami. 

II śniadanie 

Kromka pieczywa bezglutenowego z wędliną z indyka do tego mix sałat i ogórek zielony. 

Obiad 

Udziki z kurczaka bez skóry, obtoczone w delikatnych ziołach, pieczone w piekarniku w rękawie.  

Do tego komosa ryżowa oraz gotowana marchewka. 

Podwieczorek 

Marchew i ogórek surowe, obrane i pokrojone w słupki. Do tego jogurt naturalny bezlaktozowy z dodatkiem ulubionych delikatnych ziół. Warzywa maczamy w dipie. 

Kolacja 

Pieczywo z mąki orkiszowej posmarowane masłem. Mozzarella pokrojona w plastry, ułożona na pomidorach pokrojonych w plastry, posypane delikatnie bazylią. 


Źródła:

  1. Adrych K., Rydzewska G.: Rozpoznawanie i leczenie zespołu jelita nadwrażliwego w praktyce lekarza rodzinnego. Varia Medica 2020;4(1):52-59. 
  2. Włodarek D.: Dietoterapia, 8.Wybrane choroby przewodu pokarmowego. Wydanie I – 3 dodruk, Warszawa 2015, Wydawnictwo Lekarskie PZWL 
  3. Moayyedi P., Andrews CN., MacQueen G. i wsp.: Canadian Association of Gastroenterology Clinical Practice Guideline for the Management of Irritable Bowel Syndrome (IBS). Journal of the Canadian Association of Gastroenterology, 2019; 2(1): 6–29. doi: 10.1093/jcag/gwy071 
  4. Monash University: FODMAP and IBS [online][dostęp: 15.02.2023]. Dostępny w https://www.monashfodmap.com/about-fodmap-and-ibs/ 
  5. Vasant DH., Paine PA., Black CJ. i wsp.: British Society of Gastroenterology guidelines on the management of irritable bowel syndrom. Gut 2021;70:1214–1240. doi:10.1136/gutjnl-2021-324598 
Magdalena Konowrocka
Magdalena Konowrocka
Dietetyk i psychodietetyk, absolwentka studiów magisterskich na SGGW oraz studiów podyplomowych na WUM na kierunku „Dietetyka w choroby wewnętrznych i metabolicznych”, studiowała w Instytucie Żywienia i Żywności „Poradnictwo dietetyczne – postępy w żywieniu człowieka”. Prowadzi gabinet doradztwa żywieniowego i dietetycznego Optimum Zdrowia.

Social

80,323FaniLubię
1,373ObserwującyObserwuj
16,812SubskrybującySubskrybuj
akcja profilaktyczna 22-23.06 sobota-niedziela

Przeczytaj też